Portret: de kunst van het vastleggen van een mens

Een portret is veel meer dan een foto of schilderij van iemands gezicht. Het is een manier om een persoon vast te leggen op een bepaald moment in de tijd. Of het nu gaat om een geschilderd beeld van een koning uit de zeventiende eeuw of een moderne foto van een vriend, elk portret vertelt een verhaal. Dat verhaal gaat over wie iemand is, wat hij voelt en hoe hij in het leven staat. Daarmee is het maken van portretten een van de oudste en meest gewaardeerde vormen van beeldende kunst.

Van schilderij tot fotografische opname

Mensen maken al duizenden jaren afbeeldingen van elkaar. In het oude Egypte werden farao’s afgebeeld op muren en in steen. Later, in de Renaissance, werd het geschilderde gezichtsportret een populaire manier voor rijke mensen om hun status te tonen. Kunstenaars als Rembrandt en Vermeer maakten afbeeldingen die tot op de dag van vandaag bekendstaan om hun diepgang en menselijkheid. Met de uitvinding van de fotografie in de negentiende eeuw veranderde alles. Plotseling was het mogelijk om in korte tijd een getrouwe afbeelding van iemand te maken. De fotografie maakte het portret toegankelijk voor gewone mensen, niet alleen voor de rijken. Tegenwoordig zijn smartphones zo goed dat bijna iedereen zelf mooie portretten kan maken, maar vakmanschap blijft het verschil maken tussen een gewone foto en een echt krachtig beeld.

Wat een goed portret bijzonder maakt

Een sterke afbeelding van een persoon gaat verder dan techniek alleen. Licht speelt een grote rol. Zachte, natuurlijke belichting geeft een gezicht diepte en warmte. Harde belichting kan juist spanning of karakter toevoegen. Naast licht is ook de blik van de geportretteerde belangrijk. Kijkt iemand recht in de lens, dan voelt de kijker een directe verbinding. Kijkt diegene weg, dan ontstaat er een gevoel van mysterie of dromerigheid. De uitdrukking op het gezicht, de houding van het lichaam en de achtergrond bepalen samen de sfeer van een portret. Een goede portretfotograaf weet hoe hij een persoon op zijn gemak stelt, zodat er een echte en eerlijke uitdrukking ontstaat. Die echtheid is precies wat een portret raak maakt.

Portretfotografie als vak en passie

Professionele portretfotografen werken voor uiteenlopende opdrachten. Denk aan zakelijke profielfoto’s, familiefoto’s, trouwreportages en artistieke projecten. Sommige fotografen specialiseren zich in één stijl, anderen werken breed. Wat ze delen is een grote interesse in mensen. Een portretfotograaf is ook een beetje een psycholoog: iemand die aanvoelt wat een persoon nodig heeft om zich comfortabel te voelen voor de camera. Naast technische kennis over camera-instellingen, scherpte en compositie is die menselijke kant minstens zo waardevol. Fotografen zoals de Nederlandse Eva van de Ven, die een achtergrond heeft als setdresser voor televisie en reclame, laten zien hoe een sterke visuele basis en oog voor detail bijdragen aan het maken van bijzondere beelden van mensen. Het vak vraagt om oefening, geduld en een oprechte nieuwsgierigheid naar het verhaal achter elk gezicht.

Zelf aan de slag met portretfotografie

Beginnen met portretfotografie hoeft niet ingewikkeld te zijn. Een simpele camera of zelfs een smartphone is genoeg om te starten. Kies een rustige omgeving met goed licht, bij voorkeur bij een raam of buiten op een bewolkte dag. Vraag iemand om model te staan en neem de tijd om het moment te laten ontstaan. Praat met je onderwerp, maak een grap of vertel iets grappigs zodat de persoon ontspant. Maak veel foto’s en bekijk ze daarna kritisch. Let op de ogen: die moeten scherp zijn. Let ook op de achtergrond, want een rommelige achtergrond leidt af van het gezicht. Met elke foto leer je meer over compositie, licht en de dynamiek tussen jou en degene voor je lens. Portretfotografie is een vak dat je nooit helemaal uitleert, en dat maakt het juist zo aantrekkelijk.

Veelgestelde vragen

Welk camera-instelling gebruik ik het beste voor een portret?
Voor een portret werk je het best met een grote lensopening, ook wel een lage f-waarde genoemd, zoals f/1.8 of f/2.8. Daardoor wordt de achtergrond wazig en komt het gezicht scherp naar voren. Zorg er wel voor dat de ogen altijd scherp zijn, want die zijn het eerste waar een kijker naar kijkt.

Hoe zorg ik dat iemand ontspannen oogt op een portretfoto?
Iemand ontspannen laten ogen op een portretfoto lukt het best door gewoon te praten tijdens het fotograferen. Geef tussendoor complimenten, maak een grapje of stel een interessante vraag. Mensen vergeten de camera als ze ergens over nadenken of lachen. Die onbewuste momenten leveren vaak de mooiste beelden op.

Is een portret altijd een close-up van het gezicht?
Een portret hoeft niet altijd een close-up te zijn. Er zijn ook half-portetten, waarbij het lichaam tot aan de taille zichtbaar is, en hele figuurportretten waarbij de volledige persoon in beeld is. Wat een afbeelding tot een portret maakt, is dat de persoon centraal staat en dat het beeld iets vertelt over wie diegene is.

Wat is het verschil tussen een portret en een selfie?
Een selfie is een foto die je zelf maakt met een smartphone, meestal spontaan en zonder veel voorbereiding. Een portret is bewuster gemaakt: er is nagedacht over licht, compositie en uitdrukking. Toch kan een goede selfie ook de kwaliteit van een portret hebben als die elementen aanwezig zijn. Het gaat uiteindelijk om het resultaat, niet om hoe de foto gemaakt is.